YÜKSEKÖĞRETİMDE EĞİTİM SÜRESİ VE KALİTE ARAYIŞI

1. ÖZET

Konu: YÖK'ün "2030'a Doğru Türkiye Yüksek Öğretiminin Yol Haritası" kapsamında eğitim sürelerinin 3 yıla indirilmesi önerisinin ulusal ve uluslararası standartlar ışığında değerlendirilmesi.

Yükseköğretim Kurulu'nun dijitalleşme ve yapay zekâ süreçlerine uyum gerekçesiyle lisans eğitim sürelerini 3 yıla indirme vizyonu; mimarlık, peyzaj mimarlığı, planlama ve tasarım disiplinlerinin doğası, kamu güvenliği sorumluluğu ve uluslararası akreditasyon standartları ile temelden çelişmektedir.

Bu rapor, MİDEKON, MİAK, TAPLAK, PEMDER ve PEYZAJDER başta olmak üzere ulusal paydaşların çekinceleri ile IFLA, ECLAS ve UNESCO tarafından ortaya konan küresel çerçeveyi birlikte değerlendirerek; eğitim süresini kısaltmanın mesleki yetkinliği ve tasarım kalitesini düşüreceğini ortaya koymaktadır.

Raporun temel yaklaşımı; dijital dönüşümün süreyi kısaltmak için değil, 4 yıllık eğitimin içeriğini güçlendirmek için bir fırsat olarak ele alınması gerektiğidir.

2. ULUSAL ÇERÇEVE VE MEVCUT DURUM ANALİZİ

Türkiye'de tasarım eğitimi, uluslararası normlara uyum ve mesleki yetkinlik açısından mevcut 4 yıllık yapıda dahi yoğun bir içerik taşımaktadır. Sürenin 3 yıla indirilmesi telafisi güç sonuçlar doğuracaktır.

MiAK ve MiAK-MAK Görüşleri: Pedagojik ve Teknik Riskler

• Stüdyo Eğitiminin Bölünmezliği: Tasarım stüdyosu bilginin sentezlendiği temel öğrenme ortamıdır. 14 haftalık takvimin sıkıştırılması veya yaz dönemleriyle ikame edilmesi tasarım formasyonunu zayıflatmaktadır.
• Teknik Yetersizlik ve Deprem Riski: Statik, yapı bilgisi ve mühendislik ağırlıklı teknik derslerde süre daralması, yüzeysel öğrenme riski doğurmakta; kamu güvenliği açısından sakınca oluşturmaktadır.

3. ULUSLARARASI STANDARTLAR VE PEYZAJ MİMARLIĞI EĞİTİMİ

IFLA Europe ve ECLAS Ortak Eğitim Çerçevesi (CTF)

• 240 AKTS Zorunluluğu: Tam yetkin bir peyzaj mimarı eğitimi için tavsiye edilen asgari düzey 4 yıl (240 AKTS) olarak tanımlanmaktadır.
• Stüdyo Ağırlığı: Müfredatın en az %50'sinin tasarım ve planlama stüdyoları gibi uygulamalı derslerden oluşması beklenmektedir.

IFLA / UNESCO Eğitim Şartı

• İlk profesyonel lisans derecesinin 4 tam zamanlı akademik yıldan az olmaması gerektiği belirtilmektedir.
• Peyzaj mimarlığının disiplinler arası yapısı nedeniyle uzun bir mesleki olgunlaşma süresi zorunlu görülmektedir.

ECLAS Rehberliği

• Dijital araçlar eğitimi kısaltan değil, müfredat yükünü artıran yeni yetkinlik alanlarıdır (CBS, veri modelleme, görselleştirme vb.).

PEYZAJ MİMARLIĞI BÖLÜM BAŞKANLARI KONSEYİ (PEMKON)'NİN GÖRÜŞ VE ÖNERİLERİ

Peyzaj Mimarlığı bölümlerinde eğitim süresinin 3 yıla indirilmesi uygun değildir. Uygulama ve proje temelli yapının korunması için mevcut eğitim süresi ve yapısı nitelik odaklı olarak güçlendirilmelidir.

Yoğunlaştırılmış Modelin Temel Sakıncaları

1. Tasarım Sürecinin ve Olgunlaşma Zamanının Kaybı: Aralıksız dönemler zihinsel kuluçka süresini ortadan kaldırır; yaratıcılığı ve proje niteliğini düşürür.
2. Uygulama ve Staj Olanaklarının Kısıtlanması: Yaz dönemlerinin kaldırılması staj, saha gözlemi ve mevsimsel bitki tanıma süreçlerini zayıflatır.
3. Akademik ve Bilişsel Aşırı Yük: 240 AKTS'nin 3 yıla sıkıştırılması derin öğrenmeyi engeller, yüzeysel öğrenmeyi artırır.
4. Uluslararası Tanınırlık ve Akreditasyon Sorunları: 3 yıllık hızlandırılmış model uluslararası mesleki tanınırlık kriterleriyle uyumsuzluk riski taşır.

Peyzaj Mimarlığı; tasarım, planlama, uygulama ve saha temelli kazanımların bütünleşik biçimde yürütülmesini gerektiren çok boyutlu bir mesleki eğitim sürecidir. Stüdyo, teknik çizim, kritik-jüri süreçleri, teknik inceleme gezileri, sörvey, avan-kesin proje, ölçülendirme ve plantasyon aşamaları yeterli zaman gerektirir.

Bu nedenle eğitim süresinin 3 yıla düşürülmesi; proje döngülerinin niteliğini, ÇAP/Yandal sürdürülebilirliğini ve mezun yeterliliklerini olumsuz etkileyecektir.

Somut Öneriler

• 3 yıla indirme yaklaşımına, IFLA ve UNESCO standartları doğrultusunda kurumsal olarak karşı çıkılması.
• Stüdyo sürekliliği ve yaz stajlarının korunması; uygulama niteliğinin artırılması.
• Dijitalleşme ve yapay zekânın süre azaltma gerekçesi değil, içerik zenginleştirme aracı olarak ele alınması.
• PEMKON, MİDEKON, MİAK, TAPLAK, PEMDER, PAD ve PEYZAJDER gibi paydaşlarla Planlama ve Tasarım Enstitüsü kurulmasına yönelik ortak deklarasyon geliştirilmesi.

7+1 / 6+2 MODELİNE İLİŞKİN DEĞERLENDİRME

Peyzaj Mimarlığı lisans programlarının "İşletmede Mesleki Eğitim" (7+1 / 6+2) modeline dönüştürülmesi, disiplinin doğası ve uluslararası standartlar açısından uygun bulunmamaktadır.

• Tasarım Stüdyolarının Sürekliliği: Yarıyıllar arası pedagojik bütünlük bozulur, kritik mekanizması zayıflar.
• Akreditasyon Uyum Sorunu: Çekirdek kuramsal derslerin tam ve nitelikli yürütülmesi zorlaşır.
• Mesleki Kimlik Riski: Tasarımcı peyzaj mimarı kimliği yerine teknik ara eleman profiline kayma riski oluşur.
• Sektörel Altyapı ve Denetim: İşletmelerde akademik ölçme-değerlendirme standartlarının sürdürülebilirliği belirsizdir.

DİJİTALLEŞME, PERFORMANS ODAKLI EĞİTİM VE BİLİMSEL ÜRETİM

PEMKON olarak dijitalleşme ve yapay zekâ uygulamalarının gerekliliği kabul edilmekle birlikte, bu dönüşümün eğitim süresini kısaltma gerekçesi yapılması uygun görülmemektedir.

Dijital araçlar; mesleki bilginin yerine geçen unsurlar değil, doğru yönlendirildiğinde analiz kapasitesini artıran destek araçlarıdır. Bu nedenle temel ekolojik ve tasarımsal formasyon korunmadan teknoloji merkezli bir eğitim yaklaşımı yeterli olmayacaktır.

Performans odaklı peyzaj tasarımı; karbon emilimi, su tutma kapasitesi, geçirgen yüzey oranı, biyolojik çeşitlilik ve ısı adası etkisi gibi ölçülebilir parametreler üzerinden yürütülmektedir. Bu yaklaşım, zamana yayılan disiplinler arası olgunlaşma ile mümkündür.

Yılda üç dönemli yoğun eğitim modeline geçiş, öğretim elemanlarının araştırma kapasitesini daraltır; bilimsel üretimde düşüşe yol açar. Bilimsel üretim zayıfladığında eğitim kalitesinin sürdürülebilirliği de olumsuz etkilenir.

SONUÇ VE ÇAĞRI

PEMKON, eğitim sürelerinin 3 yılda toplam 9 döneme indirilmesinin, peyzaj mimarlığı lisans eğitiminde yüzeysel öğrenmeye ve mesleki yetkinlik kaybına yol açacağı görüşündedir.

Bu yaklaşımın, mesleğin uluslararası tanınırlığını zayıflatacağı, mezunların mesleki statüsünü düşüreceği ve kamu güvenliği açısından yeni riskler doğuracağı öngörülmektedir.

Mevcut 8 yarıyıllık ve 240 AKTS'lik yapının korunması; buna karşılık dijital dönüşüm, uygulama niteliği, stüdyo kalitesi ve araştırma üretkenliği odaklı iyileştirmelerin hayata geçirilmesi gerekmektedir.

İşbu raporun, ilgili ulusal ve sektörel kuruluşların görüşleriyle akademik açıdan daha da zenginleştirilmesi hedeflenmektedir.

RAPORU HAZIRLAYANLAR

• Prof. Dr. Faris KARAHAN
• Prof. Dr. Latif Gürkan KAYA
• Prof. Dr. Makbule ERDOĞDU
• Doç. Dr. Sultan Sevinç KURT KONAKOĞLU

REFERANSLAR

• ECLAS. (2010). ECLAS Guidance on Landscape Architecture Education. European Council of Landscape Architecture Schools.
• IFLA & UNESCO. (2017). IFLA/UNESCO Charter for Landscape Architectural Education. International Federation of Landscape Architects.
• IFLA Europe & ECLAS. (2023). The Common Training Framework for Landscape Architecture.
• MiAK & MiAK-MAK. (2026). Mimarlık Eğitimi Süresi Konusunda MiAK ve MiAK-MAK Görüşü.
• MİDEKON. (2023). Mimarlık Diplomalarının Uluslararası Tanınırlığı ve Eşdeğerliği Bağlamında Mimarlık Eğitimi Süresine İlişkin Yönetim Kurulu Raporu.